Herbestemming sgraffito’s van Lex Horn uit Jan Swammerdam Instituut


‘Het Ziekenhuisbezoek’ op oorspronkelijke locatie

Onderzoek en waardestelling

In 2003 deed het Instituut Collectie Nederland (ICN) onderzoek naar drie sgraffito’s* die Lex Horn in 1965 maakte voor het Amsterdamse Jan Swammerdam Instituut. Het ICN deed dit in opdracht van de Horns weduwe, interieurarchitecte Marita Horn-van Essen. De waardestelling was bedoeld om de aanstaande sloop van dit markante gebouw aan de Constantijn Huygensstraat te voorkomen en zo deze architectuur-gebonden kunstwerken te behouden.

Lex Horn

Lex Horn (1916–1968) is één van de belangrijkste kunstenaar uit de wederopbouwperiode. Hij leverde een belangrijke bijdrage aan de moderne wandkunst in Nederland. In 1935 begon Horn zijn studie Monumentale en Versierende Kunsten aan de Rijksacademie. Na 1945 maakte hij zich sterk voor monumentale kunst als onderdeel van de architectuur. Voor veel openbare gebouwen maakte hij monumentale sgraffito’s, wandschilderingen, glasappliqués en wandtapijten.

‘Een van de koplopers’

In het rapport concludeerde het ICN dat de sgraffito’s uit het Jan Swammerdam Instituut tot de top behoren van de monumentale kunst uit de wederopbouwperiode. Ook constateerde men over het gehele monumentale, vaak verdwenen, oeuvre van Lex Horn: “Er moet goed gezorgd gaan worden voor het werk van Horn dat nu nog resteert. Horn’s werk behoort binnen de context van de Nederlandse monumentale wandkunst tot één van de koplopers.”

Unicum

De hoge culturele waarde van de drie sgraffito’s van Horn was niet genoeg om het pand van architect Sargentini te behouden. Wel werd naar aanleiding van het rapport besloten om de drie enorme sgraffito’s van 2.75 x 6.70 meter uit te zagen en te herplaatsen. Een unicum aangezien men lang van mening was dat deze gebouw-gebonden kunst niet los kon worden gezien van de oorspronkelijke architectuur en de locatie. 


‘Het Straatongeluk’

Impasse

Een van de drie sgraffito’s, ‘Het Ziekenhuisbezoek’, kreeg een nieuwe bestemming in het Academisch Medisch Centrum, als onderdeel van de kunstcollectie. De overige twee, ‘Het Straatongeluk’ en ‘Het Laboratoriumonderzoek’ zouden worden herplaatst in het nieuwe stadsdeelkantoor van Oud-West. Vanwege fuserende stadsdelen werd echter een streep gezet door de nieuwbouwplannen, waardoor beide sgraffito’s in opslag bleven. Wat begon als voortvarend project, eindigde in een jarenlange impasse waarbij beide kunstwerken door transporten naar diverse opslaglocaties en slechte conservering ernstig beschadigd raakten. 


‘Het Laboratoriumonderzoek’

Onbekend

Sindsdien werden diverse pogingen gedaan om een passende plek voor de sgraffito’s te vinden. Allen tevergeefs. Want hoe een locatie te vinden voor twee gigantische muren, ieder met een gewicht van 12.000 kg? Weliswaar met topwerken uit ons cultureel erfgoed, maar voor de meeste mensen onbekend. Vanaf de jaren zeventig verdween de interesse in de naoorlogse periode waarin architecten, kunstenaars en ambachtslieden samenwerkten om Nederland weer op te bouwen, en vielen architectuur en wandkunst in rap tempo ten prooi aan de sloophamer.

Kentering

Om hier een halt aan toe te roepen werden in 2007 door toenmalig minister van OCW, Ronald Plasterk 100 bouwwerken uit de periode 1940-1958 voorgedragen als rijksmonument, in 2013 gevolgd 90 objecten uit de late wederopbouwperiode 1959-1965. de kwaliteit van Wandkunst werd hierbij niet specifiek meegenomen. Toch zijn de eerste stappen tot behoud gezet. In 2013 luidde de uitgave van een reeks wederopbouwboeken samengesteld door de RCE en uitgegeven door Nai/010, een hernieuwde aandacht voor deze periode in. De publieke belangstelling voor dit inspirerende tijdperk bleek groeiende.

Hernieuwde interesse

Horns sgraffito’s uit het Swammerdam Instituut werden als casus besproken tijdens een expertmeeting in 2013, georganiseerd door onder meer de Reinwardt Academie. De deelnemers waren onder de indruk van Lex Horns oeuvre en de kwaliteit van de sgraffito’s. Met alle tips met betrekking tot conservering en herbestemming konden de erven en de eigenaar, stadsdeel West, de zoektocht naar een passende locatie voortzetten en meer bekendheid geven aan deze topwerken uit het Nederlands cultureel erfgoed.

Lobby

Een Comité van Aanbeveling werd opgericht, de directie van het Rijksmuseum en het Amsterdam Museum toonden hun waardering voor de sgraffito’s, en stadsdeel West deed een oproep via hun website. Diverse geïnteresseerden meldden zich, maar nogmaals bleek hoe ingewikkeld het is om de werken in een bestaand interieur in te passen.

Alles kantelde door een oproep eind 2015 onder alle managers van het Projectmanagement Bureau Amsterdam. Het bleek mogelijk de sgraffito’s te herplaatsen in de nieuw te bouwen fietsparkeergarage Beursplein, als onderdeel van het project de ‘Rode Loper’ in de historische binnenstad. De kwaliteit en de thematiek paste perfect bij de locatie.

De Entree

Helaas viel door omstandigheden de locatie Beursplein af. Weer leek een herbestemming onhaalbaar. Tot het moment dat de besturen van stadsdeel West en Centrum een brief schreven aan wethouder Litjens van Verkeer, Vervoer en Organisatie om de sgraffito’s te herplaatsen in De Entree voor het Centraal Station. Litjens antwoordde: ‘Ik vind het net als u belangrijk dat de monumentale sgrafitto's een plek krijgen. Met deze brief laat ik u dan ook weten dat de twee sgrafitto's in genoemde fietsenstalling opgenomen zullen worden’.

Stichting Lex Horn

Inmiddels is meer dan de helft van het monumentale werk van Lex Horn verloren gegaan en kent zijn werk en dat van zijn collega’s nog steeds geen bescherming. In oktober 2016 is daarom de Stichting Lex Horn opgericht.

Meinke Horn


Glasappliqué Lex Horn, 1955, Station Eindhoven (Rijksmonument)

* De sgrafitto is een oude Italiaanse techniek voor monumentale wandkunst die in de jaren veertig door Lex Horn werd geherintroduceerd en die hij zelf voor een belangrijk deel heeft ontwikkeld. Op een muur worden verschillende pleisterlagen aangebracht, elke laag met een andere kleur. De kunstenaar snijdt vervolgens delen van de natte pleisterlagen weg waardoor een gekleurde afbeelding met een subtiel reliëf ontstaat. De aanwezigheid van strijklicht versterkt dit bijzondere effect.